مقاصد شريعت

مردی نزد رسول الله صلی الله علیه وسلم می آید و می گوید: ای رسول خدا، به من بگو اگر مردی آمد و به ناحق قصد گرفتن مالم را داشت، حق دارم چه کنم؟ رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرماید: «مالت را به او نده». وی می گوید: ای رسول خدا، اگر بر سر این مساله با من درگیر شد، حق دارم چه کنم؟ می فرماید: از مالت دفاع کن هرچند منجر به درگیری با متجاوز شود. اما باید این نکته را مد نظر داشت که در دور کردن وی باید به ترتیب از آسان ترین روش ها استفاده کرد مانند کمک خواستن از دیگران یا ترساندن با عصا یا پخش کردن آتش اما نه به سمت متجاوز. وی در ادامه می گوید: اگر بر من مسلط شد و مرا کشت، وضعیت من به چه صورت خواهد بود؟ می فرماید: برای تو اجر و پاداش کسی خواهد بود که شهید می شود. آنگاه می پرسد: اگر من بر او غلبه کردم و در دفاع از مالم او را کشتم، وضعیت او به چه صورت خواهد بود؟ می فرماید: اگر این کار را حلال ندانسته باشد، تا مدتی در آتش دوزخ خواهد بود. و اگر این کار را حلال دانسته باشد برای همیشه در آتش دوزخ خواهد بود چون امری را حلال دانسته که تحریم آن در دین معلوم و آشکار است.

صحيح مسلم (1/ 124) (140). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 449). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (2/ 936). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (5/ 389).

رسول الله - صلى الله عليه و سلم - ما را راهنمايى فرموده اند كه اگر مرا از چيزى نهى كرده اند بر ما واجب است كه بدون استثناء از آن دورى كنيم، و اگر مرا به انجام چيزى امر كرده اند بر ما واجب است آن را به اندازه توانايى هايمان انجام دهيم. سپس به ما هشدار داده اند تا مانند بعضى از امت هاى گذشته نباشيم هنگامى كه پرسش ها و درخواست هاى فراوانى از پيامبرانشان مى كردند و همراه با اين پرسش ها با آنان مخالفت مى كردند، بنابراين الله متعال آنان را با انواع و اقسام وسيله ها نيست و نابود كردند، به همين خاطر لازم است كه مانند آنان نباشيم تا همان طور كه آنان نابود شدند ما هم نابود شويم.

1. امر شده تا به اوامر عمل كنيم، و از نواهى دورى گزينيم.
2. در مورد نهى مرتكب شدن چيزى از آن استثناء نشده است، ولى امر به انجام كارى را وابسته به توانايى كرده است؛ زيرا انجام ندادن امكان پذير است، اما انجام دادن فعل امر شده نياز به توانايى ايجاد آن فعل را دارد.
3. از مطرح كردن پرسش هاى فراوان نهى شده است، و علما پرسش ها را به دو قسمت تقسيم كرده اند: اولين آنها: آنچه براى يادگيرى امور دين باشد كه پرسشگر به آن نياز دارد و اين نوع به آن امر شده و پرسش هاى صحابه شامل اين قسمت مى شوند، دومين آنها: آنچه كه براى سخت گیری، مشقت و خلاف عادت باشد، و اين موارد از آن نهى شده است.
4. هشدار دادن به امت در مورد مخالفت با پيامبرش، همانند آنكه امت هاى گذشته دچار آن شده اند.
5. آنچه كه از آن نهى شده شامل كم و زيادش مى شود، زيرا دورى كردن از آن ممكن نيست مگر با دورى كردن از كم و زيادش، مانند: ما را از ربا نهى كردند و اين شامل كم و زيادش مى شود.
6. ترک اسبابى كه باعث رسيدن به حرام مى شوند؛ زيرا اين از معانى دورى كردن است.
7. انسان داراى توانايى و قدرت است، بدليل: "مَا استَطَعْتُمْ" به اندازه توانايى هايتان، و اين ردى بر جبريه است كه مى گويند: همانا انسان داراى توانايى نيست، زيرا بر انجام كارهايش مجبور است، حتى اگر انسان دستانش را در هنگام سخن گفتن تكان داد، مى گويند: تكان دادن دست در توانايى او نيست، بلكه مجبور است، و شكى نيست كه اين سخن باطل است و مفاسد بسيار بزرگى بر آن مترتب مى شود.
8. براى انسان مسلمان شايسته نيست هنگامى كه امر رسول الله - صلى الله عليه و سلم - را شنيد، بگويد: آيا واجب است يا مستحب؟ به دليل این گفته: "فَأْتُوا مِنْهُ مَا استَطَعْتُمْ"، به اندازه توانايى هايتان آن را انجام دهيد.
9. هر آنچه كه پيامبر - صلى الله عليه و سلم - به آن امر نموده يا نهى فرموده، از شريعت است، چه آن مورد در قرآن باشد يا در آن نباشد (در سنت باشد) بايد به اين سنت افزون تر از قرآن، امر باشد يا نهى، عمل كرد.
10. پرسش هاى زياد سببى براى نابود شدن هستند، مخصوصاً در امورى كه نمى توان به آنها رسيد، مانند: مسائل غيبى، مثل: نام ها و صفات الهى، و حالت هاى روز قيامت، در باره ی آنها زياد نپرسيد چون باعث نابودى خودت مى شوند، و تو را به سوى سخت گيرى و ژرفگرايى (بى فايده) مى كشاند.
11. امت هاى گذشته به سبب زياد پرسيدن، و مخالفت كردن با پيامبرانشان نيست و نابود شده اند.

-التحفة الربانية في شرح الأربعين حديثًا النووية، مطبعة دار نشر الثقافة، الإسكندرية، الطبعة: الأولى، 1380 هـ. -شرح الأربعين النووية، للشيخ ابن عثيمين، دار الثريا للنشر. -فتح القوي المتين في شرح الأربعين وتتمة الخمسين، دار ابن القيم، الدمام المملكة العربية السعودية، الطبعة: الأولى، 1424هـ/2003م. -الفوائد المستنبطة من الأربعين النووية، للشيخ عبد الرحمن البراك، دار التوحيد للنشر، الرياض. -شرح الأربعين النووية، للشيخ صالح آل الشيخ، دار الحجاز، الطبعة: الثانية، 1433هـ. -الأربعون النووية وتتمتها رواية ودراية، للشيخ خالد الدبيخي، ط. مدار الوطن. -الجامع في شروح الأربعين النووية، للشيخ محمد يسري، ط. دار اليسر. -صحيح البخاري، نشر: دار طوق النجاة (مصورة عن السلطانية بإضافة ترقيم ترقيم محمد فؤاد عبد الباقي)، الطبعة: الأولى، 1422هـ. -صحيح مسلم، تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي، نشر: دار إحياء التراث العربي – بيروت.

پیامبر صلی الله علیه وسلم خبر می‌دهد که الله تعالی دوست دارد به رخصت‌هایی که تشریع نموده، عمل شود؛ به تخفیفاتی که در احکام و عبادات و آسان‌گیری در آنها برای مکلف به سبب عذری در نظر گرفته است- مانند قصر خواندن نماز و جمع نمازها در سفر -؛ همانطور که دوست دارد به عزایم او عمل شود؛ مانند اموری که واجب است، زیرا امر خداوند در رخصت‌ها و عزایم یکی است.

1. رحمت الله تعالی به بندگانش و اینکه او سبحانه وتعالی دوست دارد به رخصت‌هایی که مشروع نموده عمل شود.
2. کمال این شریعت و برداشتن حرج و دشواری از مسلمان.

صحيح ابن حبان (2/ 69) (354)، فيض القدير (2/292)، نيل الأوطار (3/244).