قواعد فقهى و اصولى

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ بیان می‌کند که باید ضرر و زیان را با همهٔ انواع و مظاهرش از خود و دیگران دور نمود، بنابراین برای کسی حلال نیست که به خودش یا دیگران زیان برساند. و برای او حلال نیست که ضرر و زیان را با ضرر و زیان پاسخ گوید، زیرا زیان با زیانی دیگر از بین نمی‌رود مگر در باب قصاص آن هم بدون تعدی و زیاده‌روی. سپس رسول خدا ـ صلی الله علیه وسلم ـ به بیان وعید و تهدید دربارهٔ کسی می‌پردازد که به مردم زیان می‌رساند و اینکه هرکس به مردم سخت بگیرد، دچار سختی و مشقت می‌شود.

1. نهی از مجازاتی که بیش از مثل آن باشد.
2. الله تعالی بندگانش را به چیزی که به زیان آنها باشد امر نکرده است.
3. تحریم زیان زدن به خود و دیگران با گفتار یا رفتار یا با ترک عملی.
4. جزا از جنس عمل است، بنابراین کسی که زیان برساند الله به او زیان می‌رساند و کسی که سخت بگیرد و سبب مشقت شود، الله به او سختی و مشقت می‌رساند.
5. یکی از قواعد شریعت این است که: «الضرر یُزال»: «زیان از بین برده می‌شود». چون شریعت زیان را تایید نمی‌کند و هرگونه زیان‌رسانی را انکار می‌کند.

سنن الدارقطني (4/ 51) (3079). التحفة الربانية في شرح الأربعين حديثًا النووية (ص74). شرح الأربعين النووية، لابن عثيمين (ص325). فتح القوي المتين في شرح الأربعين وتتمة الخمسين، للعباد (ص112).

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ بیان داشته که اگر چیزی در شکم نمازگزار حرکت کرد و برای او مشخص نشد که آیا چیزی از او خارج شده یا نه؟ از نماز خارج نشود و آن را برای اعادهٔ وضو قطع نکند تا آنکه مطمئن شود چیزی رخ داده که وضویش را باطل کرده است؛ یعنی آنکه صدایی بشنود یا بویی حس کند؛ زیرا شک، امر یقینی را باطل نمی‌کند و او به طهارت خود مطمئن است اما بی‌وضو شدنش مشکوک است.

1. این حدیث اصلی از اصول اسلام و قاعده‌ای از قواعد فقه است، اینکه: یقین با شک از بین نمی‌رود و اصل، بقای آنچه بوده، هست تا آنکه بر خلاف آن یقین حاصل کند.
2. شک تاثیری در طهارت و وضو ندارد و نمازگزار تا وقتی که از بی‌وضو شدن مطمئن نشده، بر طهارت خود باقی است.

صحيح مسلم (1/ 276) (362)، البحر المحيط الثجاج في شرح صحيح الإمام مسلم بن الحجاج (8/ 374)، المفهم لما أشكل من تلخيص كتاب مسلم (1/ 608).

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم بیان فرمود که دفع ضرر به هر گونه و در هر جلوه‌ای از خود و دیگران واجب است؛ پس برای هیچ‌کس روا نیست که نه به خویش آسیب رساند و نه به دیگری. و نیز برای او روا نیست که ضرر را با ضرر پاسخ دهد؛ زیرا ضرر جز به شیوه‌ٔ قصاص و بدون تعدّی، برطرف نمی‌شود.

1. نهی از مجازاتی که بیش از مثل آن باشد.
2. الله تعالی بندگانش را به چیزی که به زیان آنها باشد امر نکرده است.
3. این حدیث قاعده‌ای است در حرمت رساندن ضرر و زیان، چه به‌وسیله‌ٔ گفتار، چه با کردار و چه با ترک [وظیفه].
4. یکی از قواعد شریعت این است که: «الضرر یُزال»: «زیان از بین برده می‌شود». چون شریعت زیان را تایید نمی‌کند و هرگونه زیان‌رسانی را انکار می‌کند.

سنن الدارقطني (4/ 51) (3079). التحفة الربانية في شرح الأربعين حديثًا النووية (ص74). شرح الأربعين النووية، لابن عثيمين (ص325). فتح القوي المتين في شرح الأربعين وتتمة الخمسين، للعباد (ص112).