صلح و احكام همجوارى

پیامبر ـ صلی الله علیه وسلم ـ خبر می‌دهد که جبرئیل همواره مسئلهٔ توجه به همسایه را برای ایشان تکرار می‌کرد و ایشان را به این کار امر می‌کرد و دربارهٔ حفظ حق او، آزار نرساندن به او، نیکی کردن به او و صبر و بردباری بر اذیت و آزارش توصیه می‌کرد، تا جایی که رسول خدا ـ صلی الله علیه وسلم ـ از این همه بزرگداشت حق همسایه و تکرار آن توسط جبرئیل گمان می‌برد که وحی نازل خواهد شد و بخشی از مال به جا ماندهٔ همسایه را پس از مرگش سهم همسایه قرار می‌دهد. همسایه کسی است که خانه‌اش نزدیک خانهٔ شخص است، مسلمان باشد یا کافر، خویشاوند باشد یا غیر خویشاوند.

1. بزرگی حق همسایه و وجوب مراعات آن.
2. اقتضای تأكيد حق همسايه با توصيه به آن، گرامى داشتن او، مهربان بودن با او، نيكى كردن به او، دور كردن ضرر و زيان از او، عيادتش در هنگام بيماری، تبريک گفتن در هنگام شادی و تعزيه در هنگام مصيبت وارده بر همسايه مى‌باشد.
3. هرچه درِ خانهٔ همسایه نزدیک‌تر باشد، حق او تاکید بیشتری دارد.
4. کمال شریعت در آموزه‌هایی که برای صلاح جامعه آورده است، از جمله نیکی در حق همسایه‌ها و دور کردن آزار و اذیت از آنان.

صحيح البخاري (8/ 10) (6014)، (8/ 10) (6015). صحيح مسلم (4/ 2025) (2624)، (4/ 2025) (2625). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين (1/ 300). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (3/ 175).

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم، ابوذر غفاری رضی‌الله‌عنه را تشویق کردند که هرگاه آبگوشتی می‌پزد، آب و عصارهٔ آن را زیاد کند تا از همسایگانش خبر بگیرد و از آن به همسایگانش بدهد.

1. تشویق به رفتار نیکو با همسایگان.
2. هدیه دادن میان همسایگان مستحب است؛ زیرا این کار موجب محبت و افزایش دوستی می‌شود. این هدیه دادن زمانی تأکید بیشتری پیدا می‌کند که بوی غذا [به مشام همسایه] برسد و از نیاز او آگاهی داشته باشد.
3. تشویق به انجام کارهای نیک و هر آنچه از آن میسر است، اگرچه کم باشد، و شاد کردن دل مسلمانان.

صحيح مسلم (4/ 2025) (2625). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (1/ 386). شرح رياض الصالحين، لابن عثيمين (3/ 175). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (1/ 301).

همسایگان حقوقی نسبت به هم دارند که رعایت آنها واجب است؛ رسول الله صلی الله علیه وسلم به ارتباط با همسایه تشویق می کند و یادآور می شود که همواره جبریل ایشان را در مورد همسایه توصیه کرده است تا جایی که گمان برده همسایه از همسایه ارث خواهد برد؛ چراکه حق و حقوق همسایه زیاد بوده و نیکی به او واجب است. بنابراین باید در بین همسایگان رفتار مسالمت آمیز و برخورد نیکو حاکم باشد و حقوق همسایگی رعایت شود و همسایگان از شر گفتار و کردار هم در امان باشند. از مصادیق همسایگی خوب و رعایت حق همسایگی، این است که همسایگان در مواردی که ضرر و زیان زیادی را متوجه آنها نمی کند و برای همسایه منفعتی را به دنبال دارد، رفتاری توام با بذل و بخشش و تسامح داشته باشند؛ چنانکه اگر همسایه خواست میخی به دیوار همسایه اش بکوبد، در صورتی که نیازی به این کار داشت و از کوبیدن میخ، ضرری متوجه صاحب دیوار نمی شد، بر صاحب دیوار واجب است به همسایه اش اجازه دهد میخی به دیوارش بکوبد که از آن منفعتی حاصل نموده و به آن نیاز دارد و از طرفی ضرری متوجه صاحب دیوار نمی شود؛ و اگر اجازه ندهد، حاکم او را مجبور به اجازه دادن می کند. اما اگر ضرری در میان باشد یا اینکه نیازی به این کار نباشد، ضرر با ضرری مانند آن بر طرف نمی شود؛ چراکه اصل در حق مسلمان، ممنوعیت آن است و اجازه دادن بر وی واجب نیست. به همین دلیل وقتی ابوهریره رضی الله عنه مراد شارع از این سنت موکد را می داند، اعراض و روی گردانی آنها از عمل به آن را منکر می شود و تهدید می کند که آنها را به اقامه ی آن ملزم می گرداند؛ چون همسایه حقوقی دارد که الله متعال فرض نموده و رعایت آنها واجب می باشد. و علما اجماع دارند که در صورت ایجاد ضرر و زیان برای همسایه، کوبیدن میخ به دیوار او روا نیست مگر اینکه به این کار اجازه دهد. و دلیل آن این حدیث رسول الله صلی الله علیه وسلم می باشد که می فرماید: «لا ضَرَرَ وَلا ضِرَارَ»: «هيچ ضرری را برای خود و ديگران نخواهيد».

- صحيح البخاري، للإمام أبي عبد الله محمد بن إسماعيل البخاري، عناية محمد زهير الناصر، دار طوق النجاة، الطبعة الأولى، 1422هـ. - صحيح مسلم، للإمام مسلم بن الحجاج، حققه ورقمه محمد فؤاد عبد الباقي، دار عالم الكتب، الرياض، الطبعة الأولى، 1417هـ. - الإلمام بشرح عمدة الأحكام، للشيخ إسماعيل الأنصاري، مطبعة السعادة، الطبعة الثانية 1392هـ. - تيسير العلام شرح عمدة الأحكام، عبد الله البسام، تحقيق محمد صبحي حسن حلاق، مكتبة الصحابة، الشارقة، الطبعة العاشرة، 1426هـ.

پیامبر صلی الله علیه و سلم سوگند یاد کردند و سوگندشان را سه بار تأکید کردند و فرمودند: به الله سوگند ایمان ندارد، به الله سوگند ایمان ندارد، به الله سوگند ایمان ندارد. صحابه پرسیدند: چه کسی ایمان ندارد ای رسول خدا؟ فرمودند: کسی که همسایه‌اش از نیرنگ، ستم و شر او می‌ترسد.

1. نفی ایمان از کسی که همسایه‌اش از ستم و شر او در امان نیست، دلالت بر این دارد که این عمل از گناهان کبیره است و فاعل آن ناقص الایمان است.
2. تشویق اکید به نیکی کردن به همسایه و ترک آزار او با گفتار یا کردار.

صحيح البخاري (8/ 10) (6016). التوضيح لشرح الجامع الصحيح (28/ 321). النهاية في غريب الحديث والأثر (93).