هرکس از این خوشحال می‌شود که الله متعال او را از غم و اندوه‌های روز قیامت نجات دهد، باید به تنگدست مهلت دهد یا از او بگذرد

ابوقتاده انصاری رضی‌الل‌عنه در جستجوی یکی از بدهکارانش بود که از او پنهان می‌شد. پس او را یافت. آن مرد بدهکار گفت: من تنگدستم و مالی ندارم که بدهی تو را بپردازم. پس ابوقتاده رضی‌الله‌عنه او را به خدا سوگند داد که آیا [راست می‌گوید که] مالی نزد خود ندارد؟ پس [آن مرد] به خدا سوگند خورد که در آنچه می‌گوید، راستگو است. پس ابوقتاده رضی‌الله‌عنه گفت که از پیامبر صلی‌‌الله‌علیه‌وسلم شنیده است که می‌فرمودند: هر کس که شادمان و خوشحال می‌شود از اینکه خداوند او را از سختی‌ها، دشواری‌ها و هراس‌های روز قیامت نجات دهد، پس باید به تنگدستی مهلت دهد؛ به این صورت که مهلت مطالبهٔ بدهی را تمدید کرده و به تأخیر اندازد، یا اینکه بخشی از بدهی یا تمام آن را ببخشد.

1. مستحب بودنِ مهلت دادن به فرد تنگدست تا زمان گشایش [در کارش]، یا بخشیدن همه یا قسمتی از بدهی او.
2. هر کس گره از کار مؤمنی در دنیا بگشاید (و اندوهی از او برطرف کند)، خداوند در روز قیامت گره از کارش خواهد گشود (و اندوهی از او برطرف خواهد کرد)، و پاداش از جنس عمل است.
3. قاعده این است که واجبات (فرائض) برتر از مستحبات (نوافل) هستند، اما برخی مواقع، عمل مستحب از عمل واجب برتر می‌شود. بخشیدن بدهیِ فرد تنگدست، عملی مستحب (نافله) است و صبر کردن بر او، مهلت دادن و عدم مطالبه، عملی واجب (فریضه) است. و در اینجا، آن عمل مستحب (بخشش بدهی) از آن عمل واجب (صرفاً مهلت دادن) برتر است.
4. این حدیث دربارهٔ کسی است که واقعاً تنگدست باشد، چرا که چنین فردی معذور است. اما دربارهٔ فرد توانگری که در پرداخت بدهی سهل‌انگاری و تعلل می‌کند (مماطله می‌کند)، از پیامبر صلی‌‌الله‌علیه‌وسلم روایت شده است که فرمودند: «تعلل ورزیدن فرد ثروتمند [در پرداخت بدهی]، ظلم است».

صحيح مسلم (3/ 1196) (1563). بهجة الناظرين شرح رياض الصالحين، لسليم الهلالي (2/ 457). الكاشف عن حقائق السنن(شرح المشكاة)، للطيبي (7/ 2172). كنوز رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (16/ 392). مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، للقاري (5/ 1954). نزهة المتقين شرح رياض الصالحين، لمجموعة من الباحثين (2/ 945).